|
نوروز مبارک ! شادباش نوروزی: نگاهی کوتاه برچگونگی برگزاری جشن نوروز سلطان علی کشتمند
نوروز باستان، بهار نشاط انگیز و سال نو خورشیدی ۱۳۸۹ را به دوستان و خانواده های ایشان و به تمام آنانیکه درهرکجای جهان مقدم و آیین های آنرا گرامی میدارند، شادباش میگویم و برای مردم افغانستان بهروزی وپیروزی آرزو مینمایم. امید است سال نو، سال آرامش و امنیت وسال پیروزی عدالت و انصاف بربیداد و خشونت در افغانستان و جهان باشد. [ اهمیت نوروز چنان بزرگ و جدی است که از سوی مهمترین سازمان های بین المللی برسمیت شناخته شده است و اکنون با مراسم ویژه ای درگسترۀ جهانی برگزار میگردد] نوروز بعنوان دیرینه جشن باشکوه فرهنگی نه تنها درافغانستان، ایران و تاجیکستان، بلکه در منطقۀ گسترده ای، از شمال غرب چین (یوغر) و آسیای میانه و جنوب آسیا تا مناطق کرد نشین عراق، ترکیه، لبنان و سوریه، از اهمیت ویژه ای برخوردار است و با آمادگی ها و شکوهمندی های خاصی برگزار میگردد. آیین های نوروزی در ازبکستان، ترکمنستان، قرغزستان، قزاقستان، جمهوری آذربایجان، ترکیه و بخشهای مسلمان نشین در قفقاز و بالقانات با ویژگیهای معین ملی آنان برپا میشود. درجمهوریهای خود مختار مسلمان نشین فدراتیف روسیه مانند باشقرستان، داغستان، تاتارستان و غیره و برخی ازگروه های قومی درکشورهای البانیا، بوسنیا، صربستان و جمهوری مقدونیه نوروز را تجلیل می نمایند. همچنان در بخشهایی از ارمنستان و کریمیه (دراوکراین) نوروز برگزار میگردد. در پاکستان وهند درمیان مسلمانان ازگذشته ها باینسو نوروز از اهمیت و شهرت خاصی برخوردار بوده و پیوسته آنرا جشن گرفته اند. در کشمیر و چترال نوروز را گرامی میدارند و گروه پارسی های هند ازآن تجلیل میکنند. دربسیاری از کشورهای آسیای میانه و آذربایجان افزون بر افغانستان، ایران و تاجیکستان، نوروز تعطیل رسمی وعمومی است. درطی دو – سه دهۀ اخیر، نوروز ازسوی پناهندگان ایرانی، افغانی،کردی و تاحدودی ترکی و برخی گروه های دیگر اتنیکی در شهرهای گوناگون کشورهای اروپایی، ایالات متحده، کانادا، روسیه و برخی ازکشورهای دیگر با راه اندازی جشن ها بگونه گسترده ای برگزار میشود. این برگزاری ها و پاسداری از نوروز ازجمله در زمینه پرورش گروه هایی از جوانان کمک کرده است تا هویت فرهنگی خویش را باز شناسند. پیام ها وشعار ها درجریان برگزاری جشن نوروز درکشورهای جداگانه و درشرایط متفاوت، گوناگون مطرح میگردد. دربرخی ازکشورها پیام اصلی نوروز، مسأله صلح و امنیت است مانند افغانستان، درحالیکه دربرخی جاهای دیگر از مبارزه دربرابر بیعدالتی ها وبخاطر برابری و آزادی بعنوان شعار اصلی حرف درمیان است. درهرحال، نوروز جشن تجلیل از آزادی و نجات بشریت از تاریکی و الهام بخش اندیشه برای برابری است. نوروز درتاریخ و فرهنگ پربار حوزۀ تمدنی بزرگ، مظهر بزرگداشت از زندگی، طبیعت و ارزشهای والای انسانی، تمدنی وفرهنگی است که ریشه های ژرفی درشعر وادب، هنر، اندیشه ها و رواجها، معتقدات و در رسوم خانوادگی و اجتماعی مردم این سرزمین ها دارد. اکنون نوروز بگونه روزافزون به نماد دوستی، همبستگی وهمگرایی فرهنگی میان مردمان مسکون در این سرزمین ها ی باهم نزدیک مبدل گردیده است و یادآوری از آن، سال تا سال درپهنۀ گیتی گسترده تر میگردد. اهمیت نوروز چنان بزرگ و جدی است که ازسوی مهمترین سازمان های بین المللی برسمیت شناخته شده است واکنون بامراسم ویژه ای درگسترۀ جهانی برگزار میگردد. چنانکه یونسکو، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد، نو روز را بعنوان یکی از میراث های فرهنگی جهانی اعلام کرده و در فهرست میراث فرهنگی معنوی جاداده است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تاریخ ۴ حوت سال ۱۳۸۸ خورشیدی برابر با ۲۳ فبروری سال ۲۰۱۰ میلادی با صدور قطعنامه ای عید نو روز را بعنوان یک مناسبت جهانی به رسمیت شناخت. در قطعنامه از نوروز بعنوان روزی برای دعوت مردم به درک متقابل و گفت و گوی فرهنگ ها نام برده شده است و درخبر منتشر شده از سوی سازمان ملل متحد دربارۀ اهمیت نوروز آمده است: «نوروز برای بیش از ۳۰۰ ملیون نفر در سراسر جهان، آغاز سال نو است و بیش از سه هزار سال است که درمناطقی از بالکان، منطقه دریای سیاه، قفقاز، آسیای مرکزی و خاور میانه و نقاط دیگری از جهان جشن گرفته میشود». اخیراً مجلس نمایندگان کنگره امریکا برگزاری رسمی نوروز باستانی را در ایالات متحدۀ امریکا بملاحظۀ اهمیت تاریخی وفرهنگی آن با تصویب قطعنامه ای به تاریخ ۲۴ حوت (۱۵مارچ) رسمیت بخشید؛ درحالیکه پارلمان کانادا به تاریخ ۳۰ مارچ ۲۰۰۹ قانونی را به اتفاق آراء به تصویب رسانده بود مبنی بر اینکه نوروز در سالنمای ملی آن کشور شامل گردد. درمسکو ازپنج سال باینسو گردهم آیی رسمی برای بزرگداشت از جشن نوروز برگزار میگردد. نشرات رسانه ای در بارۀ نوروز درمطبوعات کشورهای گوناگون جهان اکنون بیش از پیش نمودار میگردد. بخش فارسی رادیو، تلویزیون و سایت انترنتی بی بی سی در رابطه به نوروز به نشرات گسترده ای با اختصاص برنامه ها و صفحات ویژه می پردازد و همچنان رادیوها و سایتهای دیگرکه برای ایران، افغانستان وتاجیکستان نشرات دارند، ازجمله رسانه های روسیه، مطالب جالبی را دربارۀ نوروز نشر وپخش می نمایند. شماری از خاورشناسان نیز ازجمله در اتحاد شوروی سابق وروسیه کنونی به کارپژوهشی درباره این میراث فرهنگی منطقه که اکنون به یکی از میراثهای بشری مبدل گردیده است، پرداخته اند. درمورد چگونگی و زمان دقیق پیدایش نوروز پژوهش های گسترده ای صورت گرفته است و همه باین امر اذعان دارند که نوروز وسنت های پسندیدۀ مردمی آن بعنوان یک حقیقت پذیرفته شدۀ همگانی دارای عمری دراز به درازای هزاران سال است. برخی ازپژوهشگران وسخن پردازان آغاز نوروز را به جمشید، فرمانروای اساطیری بلخ، شهریار پیشدادی نسبت میدهند و باینجهت آنرا «نوروز جمشید ی» گفته اند. گمان براینست که دراین عصر اقوام هند و ایرانی از شکار حیوانات به اهلی کردن آنها گذار کرده اند و در زندگی بشری تحول بزرگی، یعنی مسکون شدن، رخ داده است. از زبان ابوریحان برونی دانشمند سدۀ سوم خورشیدی برابر با سدۀ دهم میلادی نقل قول شده که گفته است: « نوروز از رسوم پارسیان است و نخستین روز است از فروردین ماه (ماه حمل) وازاینجهت آنرا "روز نو" یاد کرده اند». وی دراثر معروف خویش «کتاب التفهیم..» این عقیده را ابراز نموده است: «نوروز نشانۀ نخستین روزی است که کاینات به حرکت آغاز کرد». اوستا نخستین اثری است که از نوروز یادآوری کرده است و تاریخ نگار معروف ابوسعید گردیزی اظهار میدارد که زرتشت برای جشن نوروز اهمیت زیادی قایل بود. در رابطه به ریشه یابی نوروز، طبری مؤلف کتاب "تاریخ الرسل والملوک" معروف به تاریخ طبری به تحقیق پرداخته است. در شاهنامه فردوسی تاریخ پیدایش نوروز به جمشید برمیگردد. مولوی جلال الدین محمد بلخی دررابطه به نوروز و تولد دوباره زمین و آسمان در این روز، سخن گفته است. عمرخیام شاعر و بزرگمرد دانش و ریاضی توضیح روشن از جشن های نوروزی دردربار پادشاهان درنوروزنامه، منسوب به وی، به دست داده است. برخیها و ازجمله کردها به این باور اند که روز غلبه قهرمان اساطیری معروف، کاوه آهنگر بر ضحاک سفاک و ظالم همین نوروز است که در نتیجه دورانی نو بوجود آمد. درهرحال، برخی از پژوهشگران و نویسندگان به این باوراندکه آیین های جشن نوروزی در منطقه دست کم به هزاران سال میرسد و ریشه های عمیق درنظام مذهبی زرتشتیان دارد که تا غلبه اسلام براین سرزمین ها، رایج بود. نو روز پس از استیلای عرب ها درمنطقه دچار دشواری ها وسردرگمی هاگردید ومورد مخالفتها و مخاصمتها بویژه در دوران خلافت اموی ها قرار گرفت، ولی ازخود سخت جانی نشان داد و آیین های آن مانند بخشهای دیگر فرهنگ و زبان خراسانیان، بویژه در دوران خلافت عباسیان و تشکیل دولتهای ملی خراسان زنده و پایدار ماند وپیوست به گذشته برگزار گردید. نوروز بویژه در دوران سامانی ها و عصر آل بویه به مثابه رویداد مهمی درنظر گرفته میشد. نوروز به چنان واقعیتی مبدل شده بود که حتی مهاجمان چنگیزی و بیدادگران دیگر برای امحاء آن تلاش نکردند. درهرحال، نوروز پس ازترویج اسلام درمنطقه با سنن، رسوم، عادات، آداب و فرهنگ مردم و دربرخی موارد با ارزشهای دینی درآمیخته شد. بدینگونه، این جشن باستانی که دارای تاریخ پنجهزار ساله است، نه تنها پس ازظهور اسلام نیز پابرجا ماند، بلکه به بخش جدایی ناپذیری از فرهنگ بسیاری از کشورهای اسلامی تبدیل گردید. درواقع، نوروز یکی از میراثهای پرغنای فرهنگی خراسا نی ها است که ریشه و پیشینه درهزاره سوم پیش از میلاد دارد. دربارۀ نوروز وآیینهای کهن آن ازسوی پژوهشگران و نویسندگان ایرانی تحلیل ها و بررسی ها با گسترۀ بزرگ و ژرف بعمل آمده است که یکسان برای مردم آن کشور ومردم افغانستان و تاحدودی تاجیکستان مورد استفاده است ونوروز درآنکشور بعنوان بزرگترین عید همگانی تا سیزده بدر با مراسم ویژه ای برپا میگردد. درتاجیکستان نیز بنابر وابستگی و دلبستگی به فرهنگ و زبان مشترک دررابطه به نوروز وآیینهای آن بویژه در دوران سامانی ها به پژوهش پرداخته اند ودرآنکشور نوروز با آیینها و مراسم رنگین بمعنی واقعی یک جشن مردمی برگزار میشود. درافغانستان در رابطه به تاریخچه، تکامل و فراگیرشدن نوروز در کشور و منطقه بعنوان یک رسم و فرهنگ مشترک ازسوی پژوهشگران، نویسندگان و سخن پردازان ما دردرون و برون کشور رساله ها، مقاله ها و نوشته های زیادی بویژه درسال های اخیر پدید آمده است که اهمیت و ارزشمندی این جشن بزرگ، این عید همگانی را بازگو می نمایند و از بهار که با نوروز آغاز میگردد، ستایش مینمایند و مقدم آنرا گرامی میدارند. شادروان احمد جاوید زبان شناس و پژوهشگر معروف افغانستان اثری دارد بنام "نوروز خوش آیین" و درآن از پیدایش و گسترش جشن نوروزی بررسی عمومی صورت گرفته و درمورد افغانستان بطور خاص سخن بمیان آمده است. همچنان ازجمله آثار فراوان پدید آمده درسالهای اخیر، رساله ای در ردیف بازشناسی میراثهای فرهنگی از بشیر عزیزی پژوهشگر با استعداد زیر نام «نوروز – انگیزه و رسالت فرهنگی» در دست است. دراین اثر، افزون بر بررسی پیشینۀ نوروز، دربارۀ بهار که نوروز آغازگر آنست، نمونه هایی از اشعار شاعران زبان فارسی از هزار سال باینسو ارائه گردیده است. من نیز دربارۀ نوروز درکتاب خاطرات خویش منتشرۀ سال ۲۰۰۱ زیر نام «یادداشتهای سیاسی و رویدادهای تاریخی» تذکراتی بعمل آورده ام. درآن بخش کتاب، در حاشیۀ یادآوری از تجارب شخصی در دوران های کودکی و جوانی و بررسی رواجها و سرگرمی های مردم درعیدها و جشنها، توضیحاتی ارائه گردیده است. چگونگی برگزاری نوروز و برپایی آیینهای آن بگونه خاص در میان خانواده و در روستای خود ما و بطور کل درسطح کشوری و منطقه ای مورد بررسی قرار گرفته است. ازجمله بعنوان نتیجه گیری گفته میشود: « یکی از انگیزه های نوروز و بزرگداشت از آن نه تنها پاکی جسمی و فزیکی انسان ها و خانه ها، بلکه پاک کردن روان ها و وجدان های آدم ها از هرگونه آلایش، کینه و کدورت است. درمیان مردم ما رسم براین بوده است که درعید ها و بویژه درنوروز جای بدبینی ها را خوشبینی ها و جای دلتنگی ها و کدورت ها را امیدها و آرزوها میگرفت. ما درشرایط دوری از وطن اصلی بیش از پیش نیاز به دوستی ها و همیاری های همدیگر داریم و نوروز الهام بخش دوستی ها است که آنرا گرامی بداریم». آری، نوروز نماد به فراموشی سپردن فرسودگی ها و کهنه گیها و پذیرش دگرگونیهای تازه و نوآوریها ونشانه روز و روزگار نواست. زیرا، نوروز جشن پایدار، جشن کشت و کار، جشن آغاز بهار ونشانۀ دگرگونیها و نوزایی های طبیعت و جشن بیداری آن پس از خواب زمستانی است. نوروز درافغانستان دردرازای زمان بارها با دشواریها و سنگ اندازی های مخالفان و فرهنگ ستیزان تاریک اندیش وبا ویرانگریها وآشفتگیها درنتیجه تسلط طولانی وهجوم بیگانگان قرار گرفت. تلاشهای زیادی بخاطر تغییرماهیت دادن، ازرونق انداختن و برانداختن آن بکارگرفته شد. ولی با وصف برخی ناگزیری ها وعقب نشینیهای گذرا، نوروز دراندیشه ها ودلهای مردم چنان جایگاه ویژه داشت ودارد که ازهزاران سال باینسو ارزش و اهمیت آن پابرجا مانده است. اگرچه آخرین تلاش ازسوی طالبان برای تحریم آن انجام گرفت، ولی نه تنها از اهمیت نوروز کاسته نشد، بلکه شور و شوق مردم برای گرامیداشت از آن، افزونتر گردید. چنانکه درسالهای اخیر، کماکان نوروز درافغانستان درسطوح دولتی و مردمی با برپایی جشن ها بنحو گسترده ای برگزارمیشود. مردم ما از فرهنگ، هنر، ادبیات و رسوم پسندیدۀ خویش پیوسته پاسداری کرده اند که نوروز نماد برجسته و نهادینه شده ای آنها است. نوروز یکی ازمیراثهای پرغنای فرهنگی مان و جشن پذیرفته شدۀ مردم آزادی پسند ما است که درسیمای آن مهر و دوستی نسبت به دوستان، نسبت به انسان و اندیشه همبستگی فرهنگی میان مردمان آزاد منش یکی ازتاریخی ترین مردمان و مناطق جهان بگونه آشکاری هویدا است. پاسداری از نوروز و برپایی آیینهای ویژۀ این خجسته فرهنگ همگانی بمعنی پشتیبانی از روشنایی وروشن نگری دربرابر تاریک وتاریک اندیشی واز پیام اصلی آن، گسترش تفاهم و همکاری، مهر و دوستی و امید نسبت به آینده است. نوروز یک حقیقت تاریخی، جشنی پایدار و ماندگار است و برتارک فرهنگ پربار کشور ما و منطقه چون ستارۀ درخشانی میتابد و آیین آشتی و شادمانی را نوید میدهد. نوروز و سنن ارجمند آن گرامی و جایگاهش بلند و بلند تر باد !
|
